Неодамнешниот изборен пораз на Виктор Орбан претставува значајна политичка пресвртница во Унгарија, но не треба автоматски да се толкува како обнова на либералната демократија. Иако крајот на една долгогодишна нелиберална власт разбирливо создаде оптимизам, демократските транзиции во длабоко заробени политички системи ретко се непосредни и линеарни. Изборната смена може да доведе до отстранување на доминантен лидер од власт, но структурите, нормите и мрежите што ја одржувале таа власт често остануваат отпорни. Во таа смисла, унгарскиот случај отвора пошироко прашање, релевантно и за демократската теорија и за европската политика: дали систем обликуван од нелиберално владеење може да се трансформира само преку изборна победа?
Централно прашање се однесува на природата на промената по Орбан. Новото раководство не произлегува надвор од политичкиот поредок, туку однатре, од систем кој долго време ги замаглуваше границите меѓу партијата, државата и клиентелизмот. Тоа не мора нужно да го доведе во прашање значењето на изборниот резултат, но укажува дека промената на режимот и демократската обнова не се исто. Лидерите кои се претставуваат како носители на корекција сè уште можат да ги носат институционалните навики, стратешките рефлекси и идеолошките нејаснотии на поредокот што настојуваат да го заменат. Оттука, самата замена на владејачките елити не гарантира реконструкција на демократската отчетност.
Оваа разлика е особено важна во контексти каде што неолиберализмот станал институционализиран. Во период подолг од една деценија, владеењето на Орбан не беше одбележано само со изборна доминација, туку и со систематско преобликување на јавните институции, правните норми, медиумскиот простор и економското влијание. Таквите трансформации создаваат состојба што може да се опише како вкоренета политичка асиметрија: состојба во која формалните правила на демократијата продолжуваат да постојат, но суштинските услови за плурализам, еднаквост во политичката конкуренција и институционална воздржаност се ослабени. Во вакви услови, предизвикот со кој се соочува новата власт не е само да владее поинаку, туку да ги демонтира механизмите на заробување без притоа да го репродуцира мајоритарниот вишок во обратна насока.
Унгарската ситуација, исто така, ја илустрира тензијата меѓу демократската итност и уставната воздржаност. Влада избрана со силно парламентарно мнозинство може да поседува правен капацитет за измена на закони и редизајнирање на институциите, но употребата на таа моќ бара внимателна нормативна проценка. Демократската обнова не може да се сведе на употреба на мајоритарни алатки против претходен мајоритарен режим. Доколку новата власт се потпре исклучиво на истата концентрација на моќ што го обележуваше претходниот поредок, постои ризик да ја репродуцира логиката на нелибералното владеење под поинаков политички банер. Затоа, демократската консолидација зависи не само од тоа што се менува, туку и од начинот на кој се спроведуваат промените.
Воедно, не треба да се занемари ниту меѓународната димензија на унгарската транзиција. Европската Унија подолго време се соочува со ограничена способност ефикасно да одговори на демократското назадување во рамки на сопствениот политички и правен поредок. Унгарија стана тест случај за границите на европската условеност, особено во однос на владеењето на правото, финансиската моќ и спроведувањето на заедничките демократски стандарди. Неодамнешната промена на власта може да се чита како доказ дека надворешниот притисок, вклучително и задржувањето на европски средства, може да влијае врз домашните политички исходи. Но истовремено, тоа покажува и колку европските реакции често биле доцни и неконзистентни. До моментот кога условеноста доби реална тежина, демократската ерозија веќе беше длабоко вкоренета. На тој начин, унгарскиот случај ја покажува и релевантноста и недоволноста на реактивната европска интервенција.
Друго важно прашање е дека политичкиот пораз не значи нужно и исчезнување на идеолошкото влијание. Орбанизмот функционираше не само како домашен модел на владеење, туку и како транснационален политички наратив. Неговиот јазик на суверенизам, антилиберализам, антимигрантска политика и спротивставување на наднационален надзор одекнуваше далеку надвор од Унгарија. Дури и надвор од власта, таквиот модел може да продолжи да влијае врз европски и глобални актери кои нелибералното владеење го гледаат како остварлива алтернатива на либералната демократија. Оттука, падот на една влада не значи автоматски и пад на пошироката политичка имагинација што таа помогна да се легитимира.
Поради тоа, постизборниот момент во Унгарија не треба да се третира ниту со некритична прослава ниту со фаталистички скептицизам. Тој претставува значајно демократско отворање, но не и завршена транзиција. Значењето на овој момент лежи помалку во симболичниот пораз на еден лидер, а повеќе во можноста да се обнови институционалниот кредибилитет, да се врати плурализмот и повторно да се воспостават ограничувања на извршната власт. Дали оваа можност ќе биде реализирана зависи од подготвеноста на новото раководство да излезе надвор од персоналистичката политика и да ги зајакне демократските институции на траен, а не само тактички начин.
На крајот, политичката транзиција во Унгарија упатува на поширока поука за современите демократии: неолиберализмот е полесно да се отстрани на избори отколку да се искорени од начинот на владеење. Отстранувањето на една вкоренета владејачка партија може повторно да отвори демократски простор, но реконструкцијата на демократијата бара повеќе од изборна промена. Таа бара институционални реформи, нормативна воздржаност и постојана посветеност на плурализмот. Унгарија влезе во нова политичка фаза, но централното прашање останува отворено: дали оваа фаза ќе доведе до вистинска демократска обнова или само до прераспределба на моќта во рамки на истата структурна логика.
Автор: Дениз Селмани









